Brak produktów w koszyku.
Wróć do sklepuPoznaj sekrety olejku z bergamotki
Olejek z bergamotki (Citrus bergamia) – właściwości, zastosowanie i bezpieczeństwo
Olejek z bergamotki (Citrus bergamia) to naturalny olejek eteryczny pozyskiwany ze skórki owoców drzewa bergamotowego, ceniony za świeży, cytrusowo-kwiatowy aromat oraz potencjalne właściwości wspierające relaks i dobre samopoczucie. W literaturze naukowej analizowano jego wpływ na poziom stresu, układ nerwowy oraz aktywność przeciwdrobnoustrojową. W artykule omawiamy skład chemiczny olejku, mechanizmy działania, możliwe zastosowania oraz zasady bezpiecznego stosowania.
Historia bergamotki
W X wieku Arabowie założyli plantacje różnych cytrusów na Malcie i Sycylii. Uważa się, że to oni skrzyżowali gorzką pomarańczę z perską cytryną, dając początek dzisiejszej bergamotce. Olejek z bergamotki jest jednym z najbardziej cenionych olejków cytrusowych tłoczonych na zimno, pochodzących ze skąpanych w słońcu regionów południowych Włoch.
Perfumiarstwo, aromaterapia i herbata Earl Grey nie byłyby takie same bez jego charakterystycznego aromatu. Nazwa herbaty pochodzi od XIX-wiecznego brytyjskiego premiera Charlesa Greya, a jej rozpoznawalny zapach zawdzięczamy właśnie olejkowi z owoców bergamotki.
Bergamotka łączy w sobie cechy cytryny i gorzkiej pomarańczy. Jej aromat jest świeży, cytrusowy, lekko kwiatowy, z subtelną nutą korzenną. W perfumerii pełni funkcję nuty górnej, nadając kompozycjom lekkości i świeżości. Dobrze komponuje się z innymi cytrusami, olejkami kwiatowymi, drzewnymi i olejkami żywicznymi.
Olejek eteryczny z bergamotki – właściwości w skrócie
W literaturze naukowej analizowano potencjalne właściwości biologiczne olejku z bergamotki, w tym:
- aktywność wobec wybranych drobnoustrojów (badania in vitro)
- wpływ aromatu na subiektywnie odczuwany poziom stresu i napięcia
- możliwy wpływ na parametry fizjologiczne związane z reakcją stresową (np. tętno, ciśnienie tętnicze, poziom kortyzolu)
- właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe obserwowane w modelach przedklinicznych
- potencjalne oddziaływanie na układ nerwowy w warunkach eksperymentalnych
W aromaterapii olejek z bergamotki tradycyjnie wykorzystywany jest w kompozycjach sprzyjających relaksowi i poprawie nastroju, w mieszankach odświeżających przestrzeń oraz po odpowiednim rozcieńczeniu w pielęgnacji skóry tłustej i mieszanej.
Należy podkreślić, że większość danych dotyczących aktywności biologicznej pochodzi z badań laboratoryjnych i przedklinicznych.
Skład chemiczny olejku z bergamotki
Typowe składniki olejku bergamotka (Holmes, 2016) to:
- Estry (w tym octan linalilu 17–58%, octan geranylu, octan nerylu)
- Monoterpenole 45–65% (w tym linalol 4–29%, nerol, geraniol, alkohol dihydrokuminowy)
- Monoterpeny (w tym limonen 19–52%, beta-pinen 3–13%, gamma-terpinen 4–13%, sabinen, mircen, cymen)
- Seskwiterpeny
- Furanokumaryny 0,44% (w tym bergapten, bergamotyna)
Limonen – dominujący monoterpen w olejkach cytrusowych, który w badaniach laboratoryjnych wykazywał aktywność przeciwdrobnoustrojową oraz właściwości antyoksydacyjne.
Linalol – związek o profilu lekko kwiatowym, który jest analizowany pod kątem wpływu na napięcie i zachowania związane ze stresem.
Octan linalilu – odpowiada za łagodniejszy ton aromatu i omawiany jest w kontekście kompozycji o charakterze relaksacyjnym.
Zmienność składu
Skład chemiczny olejku może różnić się w zależności od regionu uprawy, warunków klimatycznych, stopnia dojrzałości owocu, metody ekstrakcji (tłoczenie na zimno vs. destylacja) oraz partii surowca. Wahania proporcji limonenu, linalolu czy octanu linalilu wpływają zarówno na profil zapachowy, jak i potencjalną aktywność biologiczną olejku. Oznacza to, że właściwości produktu mogą różnić się między producentami.
Z uwagi na relatywnie wysoką cenę surowca, olejek z bergamotki bywa przedmiotem fałszowania (np. poprzez dodatek tańszych frakcji cytrusowych lub syntetycznych składników zapachowych). Dlatego w praktyce warto wybierać olejki ze sprawdzonego źródła i deklaracją pochodzenia surowca.
Główne właściwości olejku Citrus bergamia
1. Właściwości wspierające redukcję stresu i poprawę nastroju
Najlepiej udokumentowanym klinicznie działaniem olejku z bergamotki jest jego wpływ na redukcję napięcia i lęku w aromaterapii inhalacyjnej.
W randomizowanych badaniach kontrolowanych wykazano istotne obniżenie poziomu lęku mierzonego skalami psychometrycznymi oraz zmniejszenie parametrów fizjologicznych związanych z reakcją stresową, takich jak tętno i ciśnienie tętnicze (Ni i in., 2013; Seo, 2009; Peng i in., 2009; Chang & Shen, 2011; Liu i in., 2013).
Badanie (Watanabe i in., 2015) obejmujące 41 kobiet wykazało, że wdychany olejek bergamotowy zmniejsza uczucie niepokoju i zmęczenia. W badaniu zaobserwowano spadek poziomu kortyzolu oraz wzrost aktywności przywspółczulnej po inhalacji olejku.
Inne badanie (Igarashi, 2013) podczas którego kobiety w ciąży wdychały olejki bogate w linalol oraz octan linalilu (Citrus aurantium, Lavandula angustifolia, Citrus aurantium-Petitgrain), wykazało poprawę nastroju oraz efekty relaksacyjne. Badanie dotyczyło mieszanek olejków bogatych w linalol i octan linalilu, a nie wyłącznie olejku z bergamotki.
Mechanizm działania
Oddziaływanie zapachu wiąże się z aktywacją struktur układu limbicznego (m.in. ciało migdałowate, hipokamp), które uczestniczą w regulacji emocji i odpowiedzi stresowej. Układ węchowy posiada funkcjonalne połączenia z ośrodkami regulującymi autonomiczny układ nerwowy, co może tłumaczyć szybkie reakcje fizjologiczne na bodźce zapachowe.
2. Aktywność przeciwdrobnoustrojowa
W badaniach laboratoryjnych (in vitro), czyli prowadzonych poza organizmem (na przykład w warunkach hodowli komórkowych), olejek z bergamotki wykazywał działanie przeciwbakteryjne wobec takich drobnoustrojów jak Escherichia coli, Listeria monocytogenes oraz Staphylococcus aureus. Obserwowano również aktywność przeciwgrzybiczą wobec dermatofitów (grzybów wywołujących zakażenia skóry) oraz drożdżaków z rodzaju Candida (Fisher & Phillips, 2006; Karaca i in., 2007).
Sugeruje się, że działanie to może być związane z obecnością monoterpenów i monoterpenoli, takich jak limonen czy linalol, które mogą wpływać na integralność błony komórkowej drobnoustrojów i zaburzać ich funkcjonowanie.
Należy jednak podkreślić, że wyniki badań in vitro nie mogą być bezpośrednio przenoszone na skuteczność kliniczną u ludzi. Warunki laboratoryjne różnią się istotnie od złożonego środowiska organizmu, dlatego potrzebne są dalsze badania, aby ocenić rzeczywiste znaczenie tych obserwacji w praktyce medycznej.
3. Potencjał przeciwzapalny i przeciwbólowy
W modelach przedklinicznych wykazano zmniejszenie obrzęku i reakcji zapalnej w sposób zależny od dawki. Określono również medianę dawki skutecznej (ED50), co wskazuje na mierzalny efekt farmakologiczny (Karaca i in., 2007).
Działanie przeciwbólowe olejku z bergamotki obserwowano w badaniach eksperymentalnych zarówno w modelach bólu związanego ze stanem zapalnym (np. obrzęk i podrażnienie tkanek), jak i w modelach bólu neuropatycznego, czyli takiego, który wynika z uszkodzenia lub nadwrażliwości nerwów. Analizy mechanizmu działania sugerują, że niektóre składniki olejku mogą częściowo wpływać na tzw. układ opioidowy, czyli system w organizmie odpowiedzialny za naturalne hamowanie odczuwania bólu. Jest to ten sam układ, na który działają silne leki przeciwbólowe, takie jak morfina, choć w przypadku olejku efekt ten obserwowano w warunkach eksperymentalnych i był on znacznie słabszy (Sakurada i in., 2009; 2011).
4. Koncentracja, czujność i wpływ na układ nerwowy
Świeże aromaty cytrusowe są często wykorzystywane w środowisku pracy i nauki. Badania dotyczące zapachów cytrusowych wskazują na ich możliwy wpływ na subiektywnie odczuwany poziom czujności, koncentracji oraz ogólnego pobudzenia. Mechanizm tego działania może być związany z oddziaływaniem bodźców węchowych na struktury mózgu należące do tzw. układu limbicznego, które odpowiadają za regulację emocji, poziomu uwagi oraz reakcji na stres.
Oprócz badań nad funkcjonowaniem poznawczym opisano również eksperymentalne badania przedkliniczne dotyczące potencjalnego działania ochronnego olejku z bergamotki na komórki nerwowe. W modelach niedokrwienia mózgu (czyli sytuacji, w której dochodzi do ograniczenia dopływu krwi i tlenu do tkanki nerwowej) wcześniejsze podanie olejku zmniejszało rozległość uszkodzenia mózgu oraz wpływało na mechanizmy komórkowe odpowiedzialne za przeżycie komórek w warunkach silnego stresu biologicznego (Amantea i in., 2009).
Dodatkowo wykazano, że olejek zwiększał poziom wybranych neuroprzekaźników aminokwasowych – czyli substancji chemicznych umożliwiających komunikację między komórkami nerwowymi – w obszarach mózgu związanych z pamięcią i regulacją emocji (Morrone i in., 2007). Choć wyniki te nie stanowią bezpośredniego dowodu na poprawę koncentracji u ludzi, wskazują na biologiczne mechanizmy oddziaływania olejku na układ nerwowy, które mogą częściowo tłumaczyć obserwowany wpływ na samopoczucie, poziom pobudzenia i odczuwaną czujność.
5. Potencjalny wpływ na naczynia krwionośne i pracę serca (badania przedkliniczne)
W badaniach eksperymentalnych obserwowano, że olejek z bergamotki może sprzyjać rozkurczowi naczyń krwionośnych. Rozkurcz naczyń oznacza ich rozszerzenie, co może wpływać na zmniejszenie oporu przepływu krwi i tym samym oddziaływać na parametry układu sercowo-naczyniowego.
Mechanizm tego działania wiązano z wpływem olejku na komórki mięśni gładkich budujące ściany naczyń krwionośnych. W szczególności sugeruje się, że niektóre składniki olejku mogą ograniczać napływ jonów wapnia do tych komórek. Ponieważ jony wapnia odgrywają kluczową rolę w procesie skurczu mięśni, ich zmniejszony napływ sprzyja rozluźnieniu ściany naczynia (Kang i in., 2013; You i in., 2013).
Należy podkreślić, że wyniki te pochodzą z badań przedklinicznych, prowadzonych w warunkach laboratoryjnych, i nie stanowią bezpośredniego dowodu na kliniczne działanie olejku na ciśnienie tętnicze lub pracę serca u ludzi.
Ograniczenia badań klinicznych
Większość dostępnych badań klinicznych obejmuje niewielkie grupy uczestników, krótkotrwałą ekspozycję oraz sytuacyjny stres. Brakuje dużych, długoterminowych badań randomizowanych oceniających skuteczność w rozpoznanych zaburzeniach psychicznych.
Propozycje stosowania
- Dyfuzja – 3–4 krople do dyfuzora na 100 ml wody, sesje dyfuzji 30 minut
- Inhalacja – 5–10 kropli na wacik w osobistym inhalatorze do olejków eterycznych, wdychać przez kilka minut
- Masaż – w rozcieńczeniu 1–2% (czyli 2–4 krople na 10 ml oleju nośnikowego). Bezpieczniej stosować wersję BF lub FCF
- Pielęgnacja skóry tłustej – wyłącznie w rozcieńczeniu i w wersji BF/FCF
Środki ostrożności
Olejek eteryczny z bergamotki tłoczony na zimno zawiera naturalnie występujące furanokumaryny (w tym bergapten), które mogą wywoływać reakcje fototoksyczne. Według literatury bezpieczeństwa aromaterapii maksymalne bezpieczne stężenie dermalne olejku bergamotowego tłoczonego na zimno przy ekspozycji na promieniowanie UV wynosi około 0,4%. Po zastosowaniu miejscowym należy unikać ekspozycji skóry na promieniowanie UV (światło słoneczne, solarium) przez minimum 12–24 godziny. W celu ograniczenia ryzyka fototoksyczności zaleca się stosowanie wersji BF (Bergapten Free) lub FCF (Furanocoumarin Free), pozbawionych związków fotouczulających. Wersje destylowane i FCF/BF mają istotnie niższe ryzyko fototoksyczności niż olejek tłoczony na zimno. Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej o innych fototoksycznych olejkach, przeczytaj nasz artykuł: Fototoksyczne olejki eteryczne a słońce i promienie UV – jak stosować je bezpiecznie?
Ze względu na obecność związków fotouczulających (w przypadku wersji tłoczonej na zimno) olejek z bergamotki może nasilać reakcje skórne u osób stosujących leki lub substancje o działaniu fotouczulającym (np. niektóre antybiotyki, retinoidy, leki moczopędne czy zioła takie jak dziurawiec).
Do aplikacji miejscowej olejek należy zawsze rozcieńczać w odpowiednim oleju nośnikowym. Nie zaleca się stosowania nierozcieńczonego olejku bezpośrednio na skórę. Przed pierwszym użyciem warto wykonać próbę uczuleniową.
Nie należy spożywać olejków eterycznych. W przypadku chorób przewlekłych, stosowania leków, ciąży, karmienia piersią lub stosowania u dzieci, przed użyciem warto skonsultować się ze specjalistą posiadającym odpowiednią wiedzę w zakresie aromaterapii.
Przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci i zwierząt, z dala od światła i źródeł ciepła.
Olejki eteryczne nie są lekami i nie zastępują profesjonalnej porady medycznej.
Autorzy:
Piotr Semik, Certyfikowany Kliniczny Aromaterapeuta NAHA (NCCA)
Barbara Szczypiorska-Semik, Aromapsycholog (Tisserand Institute)
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy olejek z bergamotki działa na stres?
Badania kliniczne sugerują, że inhalacja olejku z bergamotki może wpływać na obniżenie subiektywnie odczuwanego poziomu stresu oraz napięcia. W niektórych badaniach obserwowano również zmiany parametrów fizjologicznych, takich jak tętno czy poziom kortyzolu. Należy jednak pamiętać, że większość badań obejmuje krótkotrwałą ekspozycję i niewielkie grupy uczestników.
Czy olejek z bergamotki jest fototoksyczny?
Tak, olejek z bergamotki tłoczony na zimno zawiera furanokumaryny (m.in. bergapten), które mogą wywoływać reakcje fototoksyczne po ekspozycji skóry na promieniowanie UV. Aby zmniejszyć ryzyko, zaleca się stosowanie wersji BF (Bergapten Free) lub FCF (Furanocoumarin Free) oraz unikanie słońca przez 12–24 godziny po aplikacji miejscowej.
Jak stosować olejek z bergamotki?
Najczęściej stosuje się go w dyfuzji (3–4 krople do dyfuzora), inhalacji lub po odpowiednim rozcieńczeniu w oleju nośnikowym do masażu. Do aplikacji na skórę zaleca się rozcieńczenie 1–2% oraz wybór wersji pozbawionej związków fotouczulających.
Czym różni się olejek bergamotowy BF/FCF od tłoczonego na zimno?
Wersje Bergamotka BF (Bergapten Free) i FCF (Furanocoumarin Free) są pozbawione związków fotouczulających, które naturalnie występują w olejku tłoczonym na zimno. Dzięki temu mają istotnie niższe ryzyko wywołania reakcji fototoksycznej przy stosowaniu miejscowym.