Manuka – właściwości biochemiczne i zastosowanie w aromaterapii

Aromaterapia i naturalna kosmetologia nieustannie poszukują substancji botanicznych, które łączą silną aktywność przeciwdrobnoustrojową z absolutnym bezpieczeństwem i łagodnością dla wrażliwej bariery naskórkowej. Analizując to, jakie właściwości terapeutyczne wykazuje manuka, specjaliści coraz częściej zwracają uwagę na jej unikalny profil chemiczny. Pochodząca z wiecznie zielonych krzewów Leptospermum scoparium manuka jest interesującym surowcem botanicznym ze względu na obecność triketonów i seskwiterpenów, badanych w kontekście aktywności przeciwdrobnoustrojowej, pielęgnacji skóry oraz aromaterapii.

W tym opracowaniu szczegółowo analizujemy właściwości i zastosowanie manuki w oparciu o najnowsze przedkliniczne oraz kliniczne badania naukowe.

Pochodzenie, historia i sekrety polinezyjskiej fitoterapii

Olejek esencjonalny z manuki pozyskiwany jest w procesie destylacji parowej z liści i gałązek krzewu Leptospermum scoparium, rosnącego dziko w specyficznych ekosystemach Nowej Zelandii oraz Australii. Roślina ta od stuleci stanowiła fundament medycyny rdzennych Maorysów. Wykorzystywali oni napary i okłady z liści manuki do eliminowania zakażeń skórnych, leczenia gorączki, infekcji układu oddechowego oraz jako naturalny kompres przyspieszający gojenie ran, oparzeń i głębokich skaleczeń (Maddocks-Jennings i in., 2005).

Dla kultur polinezyjskich manuka była „rośliną ochronną”, odpowiedzialną za przywracanie wewnętrznej homeostazy organizmu. Współczesna nauka nie tylko potwierdza mądrość tradycyjnych plemion, ale dzięki zaawansowanej analizie chromatograficznej (GC-MS) pozwala precyzyjnie zrozumieć, skąd bierze się tak spektakularna bioaktywność tego surowca.

Manuka właściwości w świetle współczesnej nauki

Unikalne spektrum działania Leptospermum scoparium wynika z obecności dwóch rzadkich grup związków organicznych: triketonów oraz seskwiterpenów. Ich synergiczne oddziaływanie determinuje wielokierunkowe korzyści zdrowotne.

Działanie przeciwbakteryjne (Triketony)

Manuka zawiera w swoim składzie specyficzne, rzadko spotykane triketony: leptospermon, flaweson oraz izoleptospermon. Związki te wykazują bezwzględną aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec bakterii Gram-dodatnich (w tym niezwykle groźnego, opornego na antybiotyki gronkowca złocistego MRSA – Staphylococcus aureus oraz bakterii odpowiedzialnych za trądzik – Propionibacterium acnes) a także Gram-ujemnych (Helicobacter pylori czy patogenów jamy ustnej Porphyromonas gingivalis) (Porter i in., 1999). Triketony działają poprzez bezpośrednie rozszczelnianie i niszczenie bakteryjnych błon komórkowych, co uniemożliwia patogenom namnażanie się i uodpornienie na działanie olejku (Lis-Balchin, 2006).

Naturalna obrona przeciwgrzybicza

Badania laboratoryjne potwierdzają, że lotne cząsteczki manuki skutecznie hamują wzrost oraz zdolność przyczepiania się (adhezji) do ludzkiego naskórka grzybów chorobotwórczych, w tym uciążliwych drożdżaków Candida albicans oraz dermatofitów wywołujących grzybice skóry i stóp (m.in. Tinea capitis, Tinea pedis) (Price i in., 2020; Chen i in., 2016). Dzięki temu olejek stanowi perfekcyjny komponent naturalnych preparatów podologicznych i przeciwłupieżowych.

Aktywność przeciwwirusowa (walka z opryszczką)

W rygorystycznych modelach komórkowych in vitro dowiedziono, że manuka bogata w triketony i seskwiterpeny wykazuje działanie wirusobójcze wobec wirusów opryszczki pospolitej HSV-1 oraz HSV-2. Co kluczowe dla współczesnej medycyny, olejek niszczy również szczepy wirusa, które wykształciły całkowitą oporność na klasyczny lek farmaceutyczny acyklowir (Reichling i in., 2005).

Manuka właściwości i działanie fotoprotekcyjne (tarcza anti-aging)

Promieniowanie słoneczne UV-B generuje gigantyczny stres oksydacyjny, który niszczy kolagen i przyspiesza wiotczenie naskórka. Badania opublikowane przez zespół prof. Kwona (2013) udowodniły, że miejscowa aplikacja rozcieńczonej manuki redukuje stany zapalne wywołane słońcem, niweluje powstawanie zmarszczek i chroni skórę przed przedwczesnym fotostarzeniem, wspierając naturalną elastyczność i procesy naprawcze komórek skóry.

Naturalny, bezpieczny repelent na owady

Dzięki wysokiej koncentracji specyficznych seskwiterpenów (β-caryophyllene, selineny), manuka działa drażniąco na receptory węchowe insektów. Eksperymenty dowodzą jej skuteczności w odstraszaniu niektórych komarów, much oraz kleszczy (Mathew i in., 2020), stanowiąc wspaniałą, ekologiczną i bezpieczną dla zdrowia alternatywę dla toksycznych repelentów syntetycznych.

Manuka – zastosowanie w profesjonalnej aromaterapii

Wsparcie układu oddechowego i oczyszczanie przestrzeni

Dyfuzja ultradźwiękowa manuki to jeden z najlepszych sposobów na mikrobiologiczne oczyszczenie powietrza w domu lub biurze, zwłaszcza w sezonie jesienno-zimowym. Lotne związki antyseptyczne pomagają rozluźnić zablokowane zatoki, zmniejszają subiektywne odczucie zatkanego nosa oraz ułatwiają swobodne, głębokie oddychanie podczas przeziębień.

Dermatologiczna pielęgnacja cery problematycznej i wrażliwej

Wiele osób rezygnuje z olejku z drzewa herbacianego z powodu jego agresywnego, wysuszającego działania i ostrego zapachu. Natomiast manuka stosowana w kosmetyce jest niezwykle subtelna zapachowo. Bogata w seskwiterpeny odmiana wykazuje przybliżoną moc oczyszczającą, ale jest znacznie lepiej tolerowana przez skórę skrajnie wrażliwą, atopową i naczynkową, skutecznie redukując rumień, wypryski i stany zapalne.

Aromaterapia emocjonalna: redukcja stresu i lęku

Obecny w tym olejku β-caryophyllene wykazuje unikalną zdolność do wchodzenia w interakcje z receptorami CB2 ludzkiego układu endokannabinoidowego. Układ ten bezpośrednio odpowiada za zarządzanie stresem i lękiem. Inhalacja manuki działa jak naturalny stabilizator emocjonalny. Jej ciepły, balsamiczno-ziemisty aromat głęboko uspokaja, uziemia myśli i doskonale przygotowuje ciało do wieczornej medytacji lub regeneracyjnego snu.

Dlaczego australijski chemotyp Manuki jest wyjątkowy?

Warto wiedzieć, że profil chemiczny Leptospermum scoparium zależy od regionu geograficznego. Olejki z Nowej Zelandii słyną z wysokiej zawartości triketonów, przez co działają bardzo ostro, wręcz medycznie. Z kolei manuka pochodząca z Australii wyróżnia się unikalną, bardzo wysoką koncentracją seskwiterpenów (łącznie ponad 50%). To sprawia, że jest on uznawany za najbardziej ekskluzywną, miękką, bezpieczniejszą dla skóry i najbardziej kojącą emocjonalnie odmianę na świecie.

Nasza australijska odmiana manuki posiada następujący, potwierdzony laboratoryjnie skład biochemiczny:

Grupa związków: Triketony (Działanie antyseptyczne)	Grupa związków: Seskwiterpeny (Działanie łagodzące, anti-aging i neuroregulacyjne)
Leptospermone – 2,62% Flavesone – 1,33% Grandiflorone – 0,45%	α-selinene – 14,35% β-selinene – 13,65% cis-calamenene – 9,65% β-caryophyllene – 6,10% β-elemene – 5,25% α-cubebene – 3,75% delta-cadinene – 3,40% α-eudesmol – 2,75%

Jak wykorzystuje się manukę w aromaterapii i kosmetologii?

Manuka jest wykorzystywana przede wszystkim jako składnik kompozycji zapachowych, preparatów pielęgnacyjnych i receptur inspirowanych aromaterapią. Ze względu na intensywny charakter surowca oraz wysoką koncentrację związków aktywnych, szczegółowe zasady stosowania powinny być zawsze dopasowane do formy produktu i celu użycia.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o manukę

Co to jest manuka?

Manuka (Leptospermum scoparium) to krzew należący do rodziny mirtowatych, naturalnie występujący w Nowej Zelandii i Australii. Roślina jest znana zarówno z produkcji cenionego miodu manuka, jak i z aromatycznych liści oraz gałązek wykorzystywanych do pozyskiwania olejku eterycznego.

Czym różni się manuka od drzewa herbacianego?

Choć manuka i drzewo herbaciane należą do tej samej rodziny botanicznej, różnią się składem chemicznym. Manuka zawiera charakterystyczne triketony i seskwiterpeny, natomiast drzewo herbaciane jest bogate głównie w terpinen-4-ol.

Czym różni się manuka od kanuki?

Manuka (Leptospermum scoparium) i kanuka (Kunzea ericoides) to dwa różne gatunki roślin pochodzące z Nowej Zelandii. Choć bywają ze sobą porównywane, ich skład chemiczny oraz profil aromatyczny znacząco się różnią.

Jakie związki chemiczne są charakterystyczne dla manuki?

Za wyjątkowość manuki odpowiadają przede wszystkim triketony, takie jak leptospermon i flaweson, a także seskwiterpeny, w tym α-selinen, β-selinen czy β-kariofilen. To właśnie te związki są przedmiotem licznych badań naukowych.

Dlaczego manuka jest przedmiotem zainteresowania naukowców?

Badania laboratoryjne wskazują, że związki obecne w manuce wykazują interesującą aktywność przeciwdrobnoustrojową, przeciwutleniającą oraz ochronną dla skóry. Z tego względu manuka jest szeroko analizowana w kosmetologii i aromaterapii.

Czy manuka i miód manuka pochodzą z tej samej rośliny?

Tak. Zarówno miód manuka, jak i olejek eteryczny manuka są związane z rośliną Leptospermum scoparium. Miód powstaje z nektaru kwiatów, natomiast olejek pozyskuje się z liści i młodych gałązek.

Dlaczego skład chemiczny manuki może się różnić?

Profil chemiczny manuki zależy od wielu czynników, takich jak region uprawy, warunki klimatyczne, gleba czy termin zbioru. Dlatego różne chemotypy mogą zawierać odmienne proporcje triketonów i seskwiterpenów.

Jak pachnie manuka?

Aromat manuki jest zwykle opisywany jako świeży, miodowo-ziołowy, lekko balsamiczny i ziemisty. W zależności od chemotypu może być bardziej zielony i żywiczny lub cieplejszy i bardziej drzewny.

Dlaczego manuka jest ceniona w kosmetologii?

W publikacjach naukowych manuka jest często omawiana w kontekście pielęgnacji skóry problematycznej, ochrony przed stresem oksydacyjnym oraz wspierania naturalnej równowagi mikrobiomu skóry.

Podsumowanie

Manuka to złożony biochemicznie surowiec roślinny, ceniony w aromaterapii i kosmetologii ze względu na obecność triketonów oraz seskwiterpenów. Jej profil chemiczny wyjaśnia zainteresowanie badaczy aktywnością przeciwdrobnoustrojową, pielęgnacją skóry problematycznej i zastosowaniem manuki w kompozycjach relaksacyjnych.

O autorach

mgr Barbara Szczypiorska-Semik – psycholog, absolwentka Uniwersytetu SWPS, psychoaromaterapeutka, założycielka AromatherapyOils oraz współtwórczyni projektów edukacyjnych związanych z aromaterapią. Ukończyła specjalistyczne kursy z zakresu psychoaromaterapii prowadzone przez Tisserand Institute. Specjalizuje się w projektowaniu synergicznych mieszanek olejków eterycznych oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy o wpływie zapachów i składników olejków eterycznych na samopoczucie, emocje i funkcjonowanie układu limbicznego człowieka.

Piotr Semik – certyfikowany aromaterapeuta kliniczny, aktywny członek National Association for Holistic Aromatherapy (NAHA), posiadający certyfikację Clinical Aromatherapist NCCA Level 3. Współtwórca AromatherapyOils oraz autor licznych publikacji dotyczących aromaterapii klinicznej, bezpieczeństwa stosowania olejków eterycznych i ich właściwości potwierdzonych badaniami naukowymi. Specjalizuje się w projektowaniu synergicznych mieszanek olejków eterycznych oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy o składnikach chemicznych olejków eterycznych w aromaterapii.

Treści publikowane na AromatherapyOils są opracowywane przez autorów na podstawie wiedzy zawodowej, doświadczenia praktycznego, literatury specjalistycznej oraz aktualnych publikacji naukowych dotyczących aromaterapii i olejków eterycznych. W zależności od tematyki artykułu wykorzystywane są również materiały edukacyjne Tisserand Institute, publikacje Salvatore Battaglia, standardy bezpieczeństwa NAHA oraz źródła naukowe wskazane w bibliografii.

Źródła

Chen C.C., et al. (2016). Investigations of kanuka and manuka essential oils for in vitro treatment of disease and cellular inflammation caused by infectious microorganisms. Journal of Microbiology, Immunology and Infection, 49(1), 104-111. DOI: 10.1016/j.jmii.2013.12.009

Kwon O.S., Jung S.H., Yang B.S. (2013). Topical Administration of Manuka Oil Prevents UV-B Irradiation-Induced Cutaneous Photoaging in Mice. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 930857. DOI: 10.1155/2013/930857

Lis-Balchin M. (2006). Aromatherapy science – a guide for healthcare professionals. Pharmaceutical Press, London.

Maddocks-Jennings, J.M., et al. (2005). A fresh look at manuka and kanuka essential oils from New Zealand. International Journal of Aromatherapy, 15(3), 141-147. DOI: 10.1016/j.ijat.2005.07.003

Mathew, C., et al. (2020). Mānuka oil—A review of antimicrobial and other medicinal properties. Pharmaceuticals, 13(11), 343. DOI: 10.3390/ph13110343

Porter N.G., Wilkins A.L. (1999). Chemical, physical and antimicrobial properties of essential oils of Leptospermum scoparium and Kunzea ericoides. Phytochemistry, 50(3), 407-415. DOI: 10.1016/S0031-9422(98)00548-2

Price S., Price L., Price P. (2020). Aromatherapy for Health Professionals (5th ed.). Elsevier, Edinburgh.

Reichling J., et al. (2005). Virucidal Activity of a β-Triketone-Rich Essential Oil of Leptospermum scoparium (Manuka Oil) Against HSV-1 and HSV-2 in Cell Culture. Planta Medica, 71(12), 1123-1127. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16395648/

Salvatore Battaglia (2020). The complete guide to aromatherapy – third edition. Black Pepper Creative, Brisbane.