Kocanka włoska (Helichrysum italicum) – właściwości, zastosowanie i badania

Kocanka włoska (Helichrysum italicum), nazywana również nieśmiertelnikiem (immortelle), od dawna jest wykorzystywana w tradycyjnej pielęgnacji i ziołolecznictwie. Helichrysum to rodzaj roślin określanych po polsku jako kocanki. Dziś zainteresowanie budzi przede wszystkim pozyskiwany z niej olejek eteryczny, którego charakterystyczny skład chemiczny i potencjalne właściwości są coraz częściej przedmiotem badań naukowych.

W tym artykule przyglądamy się właściwościom Helichrysum italicum, omawiamy wyniki dostępnych badań oraz pokazujemy, jak bezpiecznie stosować olejek z kocanki na skórę, m.in. w pielęgnacji twarzy i blizn.

Uwaga: Artykuł ma charakter edukacyjny i został opracowany na podstawie recenzowanych publikacji naukowych, literatury specjalistycznej oraz źródeł dotyczących bezpieczeństwa aromaterapii. Nie stanowi porady medycznej ani nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Olej z kocanki a olejek eteryczny z kocanki – czym się różnią?

Olej z kocanki i olejek eteryczny z kocanki to dwa różne produkty, choć ich nazwy są często używane zamiennie. Różnią się przede wszystkim sposobem otrzymywania, składem oraz stężeniem substancji roślinnych, dlatego nie należy traktować ich jako odpowiedników ani stosować w taki sam sposób.

Olej z kocanki, nazywany również maceratem z kocanki, powstaje przez macerowanie materiału roślinnego w oleju roślinnym, np. słonecznikowym lub oliwie. Taki produkt zawiera przede wszystkim olej bazowy oraz rozpuszczalne w tłuszczach składniki wyekstrahowane z rośliny. Olej z kocanki włoskiej jest wykorzystywany głównie w pielęgnacji skóry i zależnie od gotowego produktu może być stosowany jako olej pielęgnacyjny lub baza do dalszych mieszanek.

Olejek eteryczny z kocanki włoskiej (Helichrysum italicum) otrzymuje się natomiast w procesie destylacji parą wodną kwitnących części rośliny. Jest to skoncentrowana mieszanina lotnych związków chemicznych, której skład może obejmować m.in. octan nerylu, α-pinen, γ-kurkumen oraz italidiony. Olejek eteryczny stosuje się w niewielkich ilościach, a przed aplikacją na skórę należy go odpowiednio rozcieńczyć.

Dlatego szukając informacji o oleju z kocanki na twarz, blizny czy skórę, warto najpierw sprawdzić, o który produkt chodzi. Macerat może stanowić gotową bazę pielęgnacyjną, natomiast olejek eteryczny z Helichrysum italicum jest silnie skoncentrowany i stosuje się go w znacznie mniejszych ilościach. Nie należy przeliczać sposobu stosowania maceratu i olejku eterycznego 1:1.

Kocanka włoska – skład chemiczny olejku eterycznego

Skład olejku z Helichrysum italicum może wyraźnie różnić się w zależności od pochodzenia rośliny, warunków uprawy, podgatunku i profilu chemicznego. W analizach różnych próbek jako istotne składniki pojawiają się m.in. octan nerylu, α-pinen, γ-kurkumen, ar-kurkumen, β-kariofilen oraz italidiony. W badaniu (Zeremski i in., 2024) obejmującym cztery próbki olejku pochodzenia serbskiego zidentyfikowano 47 związków, a do składników występujących w największych ilościach należały γ-kurkumen, α-pinen i ar-kurkumen.

• Italidiony: β-diketony charakterystyczne dla części profili chemicznych H. italicum. Ich zawartość może istotnie różnić się pomiędzy olejkami, dlatego nie każdy olejek z kocanki zawiera je w takiej samej ilości.
• Octan nerylu: ester często występujący jako jeden z ważniejszych składników olejku z kocanki, szczególnie w niektórych profilach pochodzących z obszaru śródziemnomorskiego. Jego zawartość również zależy od pochodzenia i chemotypu surowca.
• γ-kurkumen i inne seskwiterpeny: należą do składników często obecnych w olejku z H. italicum. W próbkach o profilu bogatym w seskwiterpeny γ-kurkumen może należeć do związków dominujących.
• α-pinen: monoterpen występujący w wielu olejkach z kocanki. W zależności od próbki może stanowić jeden z głównych składników profilu chemicznego.

Tak duża zmienność składu jest jednym z powodów, dla których przy ocenie konkretnego olejku warto opierać się na analizie danej partii, a nie wyłącznie na ogólnym profilu gatunku.

Kocanka włoska – właściwości i stan badań

1. Wsparcie regeneracji skóry, blizn i śladów potrądzikowych

W pielęgnacji skóry Helichrysum italicum jest cenione przede wszystkim ze względu na potencjał wspierający procesy regeneracyjne. W badaniu przedklinicznym (Andjić i in., 2021) miejscowe preparaty zawierające 0,5% olejku eterycznego z kocanki przyspieszały gojenie ran u szczurów z cukrzycą.

Nowsze badanie tego zespołu (Andjić i in., 2024) również wykazało w modelu zwierzęcym, że hydrożel z olejkiem H. italicum sprzyjał reepitelializacji, dojrzewaniu blizny i zwiększeniu gęstości włókien kolagenowych.

Wyniki te wskazują na interesujący potencjał olejku z kocanki w procesach naprawczych skóry, jednak są to nadal dane przedkliniczne i nie pozwalają stwierdzić, że olejek zmniejsza widoczność istniejących blizn, śladów potrądzikowych czy rozstępów u ludzi. Po całkowitym zamknięciu rany odpowiednio rozcieńczony olejek może być stosowany jako uzupełnienie pielęgnacji skóry.

2. Kocanka na naczynka i zaczerwienienia

Kocanka jest często wykorzystywana w pielęgnacji cery ze skłonnością do zaczerwienień i widocznych naczynek, jednak obecnie brakuje badań klinicznych potwierdzających, że olejek eteryczny z Helichrysum italicum obkurcza rozszerzone naczynia krwionośne, wzmacnia ich ściany lub usuwa tzw. pajączki.

Dostępne dane dotyczące H. italicum wskazują na potencjał przeciwzapalny i ochronny różnych preparatów otrzymywanych z tej rośliny, ale wyników badań ekstraktów nie należy automatycznie przenosić na olejek eteryczny. Dlatego w przypadku cery naczynkowej olejek z kocanki można traktować jako uzupełniający składnik łagodnej pielęgnacji, stosowany w niskim stężeniu, a nie jako metodę usuwania rozszerzonych naczynek.

3. Potencjał przeciwzapalny i zastosowanie w masażu

W badaniu (Sala i in., 2002) ekstrakty z nadziemnych części Helichrysum italicum wykazywały działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne w modelach laboratoryjnych i zwierzęcych. Autorzy wiązali obserwowane działanie m.in. z hamowaniem enzymów uczestniczących w odpowiedzi zapalnej oraz aktywnością przeciwutleniającą. Badanie dotyczyło jednak ekstraktów z rośliny, a nie gotowego olejku eterycznego, dlatego nie należy bezpośrednio przypisywać olejkowi wszystkich uzyskanych efektów.

W praktyce aromaterapeutycznej rozcieńczony olejek z kocanki bywa stosowany jako składnik mieszanek do masażu po wysiłku fizycznym. Może uzupełniać masaż ukierunkowany na komfort przeciążonych mięśni i tkanek, jednak brakuje badań klinicznych potwierdzających, że sam olejek przyspiesza regenerację powysiłkową lub drenaż.

4. Aktywność przeciwdrobnoustrojowa in vitro

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa olejku z H. italicum była oceniana w licznych badaniach laboratoryjnych. Przegląd (Šovljanski i in., 2024), obejmujący 20 publikacji dotyczących aktywności przeciwbakteryjnej, przeciwbiofilmowej i przeciwgrzybiczej, wskazuje, że wrażliwość drobnoustrojów zależy w dużym stopniu od składu chemicznego badanego olejku. W wielu doświadczeniach większą wrażliwość obserwowano wśród bakterii Gram-dodatnich, w tym różnych szczepów Staphylococcus aureus, podczas gdy wyniki wobec bakterii Gram-ujemnych i grzybów były bardziej zróżnicowane. Są to dane laboratoryjne, dlatego nie oznaczają, że olejek z kocanki może zastępować leczenie zakażeń skóry lub preparaty przeciwdrobnoustrojowe o potwierdzonej skuteczności klinicznej.

Kocanka włoska na twarz, skórę i blizny – jak stosować olejek?

Poniższe stężenia dotyczą olejku eterycznego z Helichrysum italicum. Jeśli stosujesz olej z kocanki na twarz, czyli macerat opisany wcześniej, należy kierować się składem i zaleceniami producenta gotowego kosmetyku.

Olejek eteryczny jest skoncentrowanym produktem i przed zastosowaniem na skórę należy go rozcieńczyć w oleju nośnikowym.

• Olejek z kocanki na twarz: do pielęgnacji twarzy stosuj niskie stężenie około 0,5–1%, czyli orientacyjnie 1–2 krople olejku na 10 ml oleju nośnikowego. Przy skórze wrażliwej najlepiej rozpocząć od niższego stężenia. Jako bazę można wykorzystać np. olejek jojoba, olej arganowy lub olej z nasion dzikiej róży. Należy unikać okolicy oczu i błon śluzowych.
• Kocanka na naczynka i zaczerwienienia: przy cerze naczynkowej i łatwo reagującej zaczerwienieniem najlepiej pozostać przy niskim stężeniu około 0,5%. Olejek może być składnikiem łagodnej pielęgnacji, ale nie należy traktować go jako sposobu na usuwanie rozszerzonych naczynek.
• Kocanka na blizny i ślady po zmianach skórnych: po całkowitym zagojeniu i zamknięciu rany olejek można stosować miejscowo w stężeniu około 1–2% w oleju nośnikowym. Dostępne badania przedkliniczne dotyczą procesów gojenia i regeneracji tkanek, ale nie potwierdzają jeszcze zmniejszania istniejących blizn czy rozstępów u ludzi.
• Synergiczne mieszanki do pielęgnacji skóry: kocankę można łączyć m.in. z lawendą, kadzidłowcem lub geranium, pamiętając o zachowaniu odpowiedniego łącznego stężenia wszystkich olejków eterycznych w mieszance.

Liczba kropli jest wartością orientacyjną, ponieważ objętość pojedynczej kropli może różnić się zależnie od kroplomierza.

Jeśli szukasz olejku eterycznego do przygotowania własnej mieszanki pielęgnacyjnej, zobacz olejek eteryczny z kocanki włoskiej (Helichrysum italicum) AromatherapyOils.

Kocanka włoska (Helichrysum italicum) – najważniejsze informacje

Zasady bezpieczeństwa i przeciwwskazania

Olejku eterycznego z kocanki nie należy stosować doustnie w warunkach domowych ani nakładać w postaci nierozcieńczonej na skórę. Przed pierwszym zastosowaniem warto wykonać próbę na niewielkim obszarze skóry. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z nadwrażliwością na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae). W okresie ciąży i karmienia piersią, u dzieci oraz przy przewlekłych chorobach skóry stosowanie olejków eterycznych warto skonsultować ze specjalistą.

Olejku nie należy aplikować na otwarte, krwawiące lub niezagojone rany ani w okolice oczu i błon śluzowych.

Więcej informacji znajdziesz w przewodniku: Jak bezpiecznie stosować olejki eteryczne? Dyfuzja, inhalacja i stosowanie miejscowe.

Podsumowanie

Kocanka włoska (Helichrysum italicum) jest interesującą rośliną aromatyczną o charakterystycznym i zmiennym profilu chemicznym. Najwięcej danych dotyczących olejku eterycznego pochodzi obecnie z badań laboratoryjnych i przedklinicznych, w których obserwowano m.in. aktywność przeciwdrobnoustrojową oraz wpływ preparatów z olejkiem na procesy gojenia i przebudowę tkanek.

W pielęgnacji skóry olejek z kocanki można stosować jako odpowiednio rozcieńczony składnik mieszanek do twarzy, skóry ze skłonnością do zaczerwienień oraz zagojonych blizn. Dostępne wyniki nie uzasadniają jednak twierdzeń, że olejek usuwa blizny, rozstępy czy rozszerzone naczynka u ludzi. Warto również pamiętać o różnicy pomiędzy skoncentrowanym olejkiem eterycznym a olejem z kocanki, czyli maceratem.

O autorach

mgr Barbara Szczypiorska-Semik – psycholog, absolwentka Uniwersytetu SWPS, psychoaromaterapeutka, założycielka AromatherapyOils oraz współtwórczyni projektów edukacyjnych związanych z aromaterapią. Ukończyła specjalistyczne kursy z zakresu psychoaromaterapii prowadzone przez Tisserand Institute. Specjalizuje się w projektowaniu synergicznych mieszanek olejków eterycznych oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy o wpływie zapachów i składników olejków eterycznych na samopoczucie, emocje i funkcjonowanie układu limbicznego człowieka.

Piotr Semik – certyfikowany aromaterapeuta kliniczny, aktywny członek National Association for Holistic Aromatherapy (NAHA), posiadający certyfikację Clinical Aromatherapist NCCA Level 3. Współtwórca AromatherapyOils oraz autor licznych publikacji dotyczących aromaterapii klinicznej, bezpieczeństwa stosowania olejków eterycznych i ich właściwości potwierdzonych badaniami naukowymi. Specjalizuje się w projektowaniu synergicznych mieszanek olejków eterycznych oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy o składnikach chemicznych olejków eterycznych w aromaterapii.

Treści publikowane na AromatherapyOils są opracowywane przez autorów na podstawie wiedzy zawodowej, doświadczenia praktycznego, literatury specjalistycznej oraz aktualnych publikacji naukowych dotyczących aromaterapii i olejków eterycznych. W zależności od tematyki artykułu wykorzystywane są również materiały edukacyjne Tisserand Institute, publikacje Salvatore Battaglia, standardy bezpieczeństwa NAHA oraz źródła naukowe wskazane w bibliografii.

Źródła

Andjić M, Božin B, Draginić N, Kočović A, Jeremić JN, Tomović M, Milojević Šamanović A, Kladar N, Čapo I, Jakovljević V, Bradić JV. Formulation and Evaluation of Helichrysum italicum Essential Oil-Based Topical Formulations for Wound Healing in Diabetic Rats. Pharmaceuticals (Basel). 2021;14(8):813. DOI: 10.3390/ph14080813. PMID: 34451910; PMCID: PMC8400224.

Andjic M, Bradic J, Kocovic A, Simic M, Krstonosic V, Capo I, Jakovljevic V, Lazarevic N. Immortelle Essential-Oil-Enriched Hydrogel for Diabetic Wound Repair: Development, Characterization, and In Vivo Efficacy Assessment. Pharmaceutics. 2024;16(10):1309. DOI: 10.3390/pharmaceutics16101309. PMID: 39458638; PMCID: PMC11510981. Erratum: Pharmaceutics. 2025;17(8):1072.

Antunes Viegas D, Palmeira-de-Oliveira A, Salgueiro L, Martinez-de-Oliveira J, Palmeira-de-Oliveira R. Helichrysum italicum: from traditional use to scientific data. Journal of Ethnopharmacology. 2014;151(1):54–65. DOI: 10.1016/j.jep.2013.11.005.

Nostro A, Bisignano G, Cannatelli MA, Crisafi G, Germanò MP, Alonzo V. Effects of Helichrysum italicum extract on growth and enzymatic activity of Staphylococcus aureus. International Journal of Antimicrobial Agents. 2001;17(6):517–520. DOI: 10.1016/S0924-8579(01)00336-3. PMID: 11397624.

Sala A, Recio MC, Giner RM, Máñez S, Tournier H, Schinella G, Ríos JL. Anti-inflammatory and antioxidant properties of Helichrysum italicum. Journal of Pharmacy and Pharmacology. 2002;54(3):365–371. DOI: 10.1211/0022357021778600. PMID: 11902802.

Šovljanski O, Aćimović M, Tomić A, Lončar B, Miljković A, Čabarkapa I, Pezo L. Antibacterial and Antifungal Potential of Helichrysum italicum (Roth) G. Don Essential Oil. Antibiotics. 2024;13(8):722. DOI: 10.3390/antibiotics13080722. PMID: 39200022.

Zeremski T, Šovljanski O, Vukić V, Lončar B, Rat M, Perković Vukčević N, Aćimović M, Pezo L. Combination of Chromatographic Analysis and Chemometric Methods with Bioactivity Evaluation of the Antibacterial Properties of Helichrysum italicum Essential Oil. Antibiotics. 2024;13(6):499. DOI: 10.3390/antibiotics13060499. PMID: 38927166; PMCID: PMC11201240.

Tisserand R, Young R. Essential Oil Safety: A Guide for Health Care Professionals. 2nd ed. Churchill Livingstone; 2014.